Tuyển Việt Nam, cặp trung phong ghi bàn và bài toán phương án B chưa có lời giải

Người ta thường nhớ đến bàn thắng nhiều hơn cách một đội bóng tạo ra bàn thắng. Đêm tuyển Việt Nam nâng cao cúp vô địch khu vực, các khán đài ăn mừng bằng những cái tên nổi bật trên bảng điện tử. Nhưng nếu nhìn kỹ vào chuỗi trận vừa qua, một câu hỏi dần hiện ra: chiến thắng ấy đang được xây từ hai trung phong chủ lực, hay đang che giấu khoảng trống không ai thay thế được? Bài toán không mới, nhưng chưa từng được trả lời thấu đáo. Khi Nguyễn Xuân Son và Nguyễn Tiến Linh cùng ở trên sân, tuyển Việt Nam có hai điểm đến khác biệt trong vòng cấm. Một người là trung phong biết chọn vị trí, di chuyển liên tục để kéo giãn hàng thủ. Người còn lại có khả năng kết thúc bằng chân trái, chân phải và cả không chiến, trở thành trung tâm của gần như mọi pha bóng bổng. Sự kết hợp này tạo ra cảm giác an toàn mà hiếm đội tuyển nào ở Đông Nam Á có được. Nhưng bóng đá hiện đại không chỉ đặt câu hỏi ai ghi bàn. Nó đặt câu hỏi: nếu hai người đó không thể ra sân, đội bóng sẽ tấn công bằng cách nào? Trong những trận đấu gần nhất, cặp đôi này ghi phần lớn số bàn thắng của đội tuyển. Họ cũng từng được nhắc đến với danh hiệu Chiếc giày vàng ở các kỳ giải Đông Nam Á khác nhau thành tích khiến truyền thông tập trung vào cá nhân nhiều hơn hệ thống. Vấn đề không nằm ở việc có nên tin vào hai trung phong hay không. Vấn đề nằm ở việc đội tuyển gần như chưa có dữ liệu đủ dài để trả lời câu hỏi nếu không có họ. Thực tế, ở các đợt tập trung gần đây, những tiền đạo trẻ hoặc tiền đạo cánh có xu hướng được vào sân từ ghế dự bị. Họ có thể tạo ra năng lượng mới trong mười lăm hoặc hai mươi phút cuối. Họ có thể pressing tốt hơn khi đối thủ đã mất sức. Nhưng họ chưa được trao đủ số phút thi đấu để chứng minh khả năng ghi bàn ở một giải đấu chính thức. Sự chênh lệch giữa phương án A và phương án B vì thế ngày càng lớn. Một đội bóng mạnh không chỉ có đội hình một mạnh. Đội bóng mạnh là đội có thể thay hai ba vị trí mà lối chơi không sụp đổ. Tuyển Việt Nam đang sở hữu một thế hệ hậu vệ và tiền vệ tương đối dày, nhưng ở vị trí tiền đạo cắm, khoảng cách giữa chính thức và dự bị là rõ rệt. Tiến Linh có kinh nghiệm chọn thời điểm băng vào vòng cấm. Xuân Son có thể hình và khả năng che chắn bóng. Những cầu thủ dự bị hiện tại phần lớn có kỹ thuật tốt nhưng chưa có thói quen chơi lưng về khung thành hoặc chịu áp lực trong không gian hẹp. Nếu xem kỹ các trận đấu, tôi nhận thấy một chi tiết lặp lại. Khi một trong hai trung phong rời sân, tuyển Việt Nam thường chuyển sang chơi ban bật nhiều hơn thay vì giữ nguyên cấu trúc tấn công. Điều này tạm thời giúp đội kiểm soát bóng, nhưng lại làm giảm số đường chuyền vào vòng cấm. Bởi vì không còn một tiền đạo thường trực án ngữ trước khung thành, các hậu vệ đối phương dễ dàng dâng cao hơn. Và khi đối thủ dâng cao, khoảng trống sau lưng họ rộng ra nhưng tuyển Việt Nam không có người chuyên bám vào những khoảng trống đó. Không ít ý kiến cho rằng tuyển Việt Nam nên chuyển sang sơ đồ một trung phong để tăng số cầu thủ ở tuyến giữa. Nhưng điều đó cũng có nghĩa đội sẽ mất đi một mũi nhọn trong vòng cấm. Với lực lượng hiện tại, vấn đề có lẽ không nằm ở sơ đồ bốn ba ba hay ba bốn ba, mà nằm ở cách huấn luyện viên chuẩn bị cho tình huống mất người. Một đội bóng lớn không chờ đến khi trận đấu quyết định bắt đầu mới thử nghiệm phương án B. Bóng đá Đông Nam Á đang thay đổi nhanh hơn người ta nghĩ. Thái Lan, Indonesia và Malaysia đều có những trung phong nhập tịch hoặc cầu thủ lai có thể hình tốt. Nếu tuyển Việt Nam chỉ dựa vào hai chân sút từng ghi bàn ở các giải trước, đối thủ sẽ có thời gian nghiên cứu điểm yếu. Trong một trận bán kết hoặc chung kết, chỉ cần một pha truy cản quyết liệt khiến trung phong chủ lực chấn thương, toàn bộ kế hoạch tấn công có thể sụp đổ. Nhưng câu chuyện còn sâu hơn thế. Khi một đội bóng phụ thuộc vào hai cá nhân, những cầu thủ trẻ ở phía sau có xu hướng chơi an toàn. Họ sẽ chuyền bóng cho ngôi sao thay vì tự tin dứt điểm. Họ sẽ tìm kiếm sự an toàn thay vì chấp nhận rủi ro. Điều đó vô tình làm nghèo đi lối chơi của cả đội. Các đối thủ chỉ cần phong tỏa hai trung phong là gần như vô hiệu hóa được sức ép lớn nhất. Ở góc độ ngược lại, sự phụ thuộc này cũng đến từ logic sử dụng con người. Khi bạn có một cầu thủ nhập tịch đang đạt phong độ cao, bạn khó lòng cất anh ta trên ghế dự bị. Khi bạn có một tiền đạo nội bản địa săn bàn nhạy cảm, bạn muốn tận dụng tối đa sự ăn ý giữa họ. Vì vậy, thay vì chỉ trích việc phụ thuộc, có lẽ cần nhìn vào cách đội ngũ huấn luyện xây dựng các phương án thay thế. Các cầu thủ như Phạm Tuấn Hải, Nguyễn Văn Toàn, Nguyễn Đình Bắc hay Bùi Vĩ Hào không thiếu tố chất. Tuấn Hải thi đấu nhiệt lượng và có khả năng dứt điểm từ xa. Văn Toàn nhanh và khéo, từng nhiều lần tạo khác biệt ở các giải đấu trong nước. Đình Bắc trẻ trung, dám đột phá, nhưng vẫn thiếu sự ổn định ở cường độ quốc tế. Vĩ Hào có thể hình tốt nhưng chưa được thử thách trong những trận căng thẳng nhất. Vấn đề không phải họ kém, mà là họ chưa được đặt vào đúng bối cảnh để phát triển. Một đội tuyển quốc gia chỉ có vài đợt tập trung trong năm. Nếu mọi trận đấu giao hữu đều dùng đội hình mạnh nhất, các cầu thủ trẻ sẽ không có cơ hội tích lũy kinh nghiệm. Nếu mọi trận đấu chính thức đều được đặt vào thế phải thắng, huấn luyện viên sẽ khó mạo hiểm thử nghiệm. Đó là vòng lặp mà nhiều đội bóng Đông Nam Á từng rơi vào. Bài toán phương án B không cần được giải ngay trong một trận giao hữu. Nhưng nó cần được bắt đầu bằng những cuộc thử nghiệm có chủ đích, bằng việc trao cho các tiền đạo dự bị ít nhất một hiệp đấu trọn vẹn bên cạnh những trụ cột. Cần cho họ chơi cùng nhau, để họ hiểu cách di chuyển của nhau, thay vì chỉ vào sân ở những phút cuối khi đội đã dẫn bàn. Nếu không, đến lúc đối thủ dồn ép và một trung phong chấn thương, câu trả lời của tuyển Việt Nam sẽ rất đắt. Vinh quang của một kỳ tích có thể đến từ hai bàn chân của hai cá nhân. Nhưng sự trường tồn của một đội tuyển đến từ khả năng vượt qua những ngày không có ai toả sáng. Sẽ thú vị hơn nếu chúng ta bắt đầu hỏi những câu hỏi khó ngay từ bây giờ, trước khi một trận đấu quan trọng buộc chúng ta phải trả lời trong áp lực. Bởi vì bóng đá không chỉ là chuyện hôm nay; bóng đá là cách một đội bóng chuẩn bị cho ngày mai. Với tuyển Việt Nam, câu hỏi ấy đang ở phía trước. Và nó không nằm ở việc ai sẽ thay thế Xuân Son hay Tiến Linh trong một trận đấu cụ thể. Nó nằm ở việc đội tuyển có sẵn sàng thay đổi cách nghĩ về sự phụ thuộc hay không. Một câu trả lời chậm cũng có thể là một câu trả lời đúng, nhưng trong bóng đá đỉnh cao, sự chậm trễ thường đi kèm với cái giá rất đắt.