Ngoại giao bóng bàn Trung - EU: Khi huyền thoại không cần chiến thắng

Khu vực Brussels đón nhận một buổi tối mà ở đó, bóng bàn không cần đến tỉ số. Trên sàn đấu của Royal Alpa Table Tennis Club, tiếng bóng chạm mặt vợt vang lên không phải để phân định thắng bại, mà để kéo gần hai nền văn hóa vốn vẫn đang tìm kiếm tiếng nói chung trong nhiều lĩnh vực. Không ai hỏi ai thắng, bởi câu trả lời nằm ở một chiều kích khác - khoảng cách giữa con người được xóa nhòa qua từng pha bóng. Sự kiện giao hữu bóng bàn Trung Quốc - EU có tên gọi đầy đủ là China-EU Table Tennis Friendship Event, do Phái đoàn Trung Quốc bên cạnh Liên minh châu Âu đăng cai tổ chức. Ở đó có sự xuất hiện của những nhân vật lớn trong làng bóng bàn, không chỉ của Trung Quốc mà của cả thế giới. Tôi nhìn thấy ở đây một điều khiến mình trăn trở suốt 39 năm tác nghiệp: thể thao đỉnh cao và thể thao ngoại giao vận hành theo hai bộ quy tắc hoàn toàn khác nhau. Trong khi World Cup, Olympic là nơi những con số và thành tích được đặt lên bàn cân, thì ở sự kiện giao hữu này, tiêu chí thành công lại hoàn toàn mang tính định tính - ai bắt tay ai, ai cười với ai, ai hiểu ai hơn sau buổi tối hôm ấy. Phái đoàn Trung Quốc bên cạnh EU, dưới sự chủ trì của Đại sứ Cai Run, đã mời đến 12 người chơi đại diện cho Phái đoàn và Đại sứ quán Trung Quốc tại Bỉ. Phía còn lại là 12 thành viên từ Euroclub, đại diện cho các thể chế EU, là những người yêu bóng bàn thực thụ làm việc trong các cơ quan châu Âu. Một bên là đội ngũ ngoại giao, một bên là những người đam mê bóng bàn châu Âu - sân chơi 24 người chia làm 6 đội hỗn hợp, mỗi đội 4 người. Cái cách mà các đội được chia nhỏ và trộn lẫn cũng giống như chiến thuật xây dựng cầu nối trong ngoại giao nhân dân: người Trung Quốc và người châu Âu không đứng về hai phía chiến tuyến, mà sát cánh trong cùng một đội, cùng chung một màu áo. Đây là chi tiết nhỏ nhưng mang thông điệp lớn. Bóng bàn, vốn là môn thể thao đề cao những pha xử lý cá nhân tinh tế nhưng cũng đòi hỏi giao tiếp đồng đội liên tục trong các trận đánh đôi, được thiết kế để buộc người chơi phải tương tác. Liên đoàn Bóng bàn châu Âu (ETTU) đã cử đến hai gương mặt quan trọng nhất: Phó Chủ tịch Didier Leroy và Tổng thư ký Pierre Kass. Sự hiện diện ở cấp lãnh đạo như vậy, với một sự kiện giao hữu phi điểm số, cho thấy mức độ coi trọng của giới quản trị bóng bàn châu Âu đối với mối quan hệ với Trung Quốc. Leroy phát biểu trước các đại biểu, nhấn mạnh sự kiện này là "cơ hội để tăng cường tình hữu nghị, đối thoại và hiểu biết lẫn nhau giữa Trung Quốc và châu Âu". Nhưng điều khiến tôi thực sự dừng lại, khi mắt đã quen với việc dõi theo từng đường bóng qua ống kính máy ảnh phóng viên, là sự xuất hiện của hai con người đặc biệt: Yan Sen và Zhang Yining. Với những ai chỉ theo dõi bóng bàn qua các giải đấu quốc tế, Zhang Yining đã rời xa ánh đèn sân khấu một thời gian dài, và Yan Sen cũng vậy. Thế nhưng, ở một phòng tập ở Brussels, họ vẫn hiện diện với vai trò vô cùng đặc biệt: đại diện cho Học viện Bóng bàn Trung Quốc (China Table Tennis College) và chi nhánh châu Âu của tổ chức này - CTTC Europe. Để hiểu tầm quan trọng của sự hiện diện này, tôi cần kể cho bạn nghe về một quá khứ mà không phải ai cũng còn nhớ. Từ những năm 2026, trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, môn bóng bàn từng làm được điều mà các kênh ngoại giao chính thức không thể: tạo ra cầu nối giữa Trung Quốc và thế giới. "Ngoại giao bóng bàn" từ đó trở thành một thuật ngữ được nhắc đến mãi về sau. Khi đó, thủ lĩnh đội tuyển Trung Quốc Zhuang Zedong chủ động bắt tay tay vợt người Mỹ Glenn Cowan tại giải vô địch thế giới ở Nhật Bản năm 2026. Sự kiện nhỏ đó đã dẫn đến chuyến thăm lịch sử của đội tuyển bóng bàn Mỹ tới Trung Quốc, và từ đó mở đường cho chuyến thăm của Tổng thống Richard Nixon vào năm 2026. Điều mà không phải người hâm mộ bóng bàn hiện đại nào cũng biết là châu Âu, không phải bất kỳ khu vực nào khác, chính là nơi đầu tiên mở cửa cho mối quan hệ này sau thời kỳ Trung Quốc cô lập. Và điều đó, có lẽ, lý giải vì sao Brussels lại được chọn làm địa điểm cho một sự kiện kiểu như thế này - chứ không phải Paris, London hay Berlin. Có một câu chuyện dài để kể về mối liên hệ giữa bóng bàn Trung Quốc và bóng bàn châu Âu. Nhiều thế hệ tay vợt Trung Quốc từng sang châu Âu thi đấu, trong khi nhiều huấn luyện viên Trung Quốc đã sang các nước châu Âu để đào tạo. Jan-Ove Waldner, người Thụy Điển mà cả Trung Quốc gọi là "Lão Wa", là minh chứng cho một thời kỳ mà người châu Âu không chỉ học hỏi từ người Trung Quốc mà còn đánh bại chính họ trên đấu trường quốc tế. Mối quan hệ đó luôn có hai chiều, và nó tạo ra sự gắn kết khác biệt. Trung Quốc vẫn giữ triết lý mà họ gọi là "dưỡng lang" - nuôi dạy "bầy sói" để duy trì sự cạnh tranh và sức ép phát triển. Thay vì giữ hết bí quyết cho riêng mình, họ chủ động xuất khẩu huấn luyện viên, chia sẻ kỹ thuật, giúp đối thủ của mình mạnh lên. Chiến lược đó đã được chứng minh là vô cùng hiệu quả, bởi bóng bàn Trung Quốc, khi phải đối mặt với những đối thủ ngày càng mạnh, buộc phải tự đổi mới không ngừng. Kết quả là họ vẫn giữ vị thế thống trị trong nhiều thập kỷ. Vậy nên, nhìn CTTC Europe xuất hiện ở Brussels, tôi nhận ra đây không còn là câu chuyện "dưỡng lang" thuần túy như cách chúng ta hiểu suốt nhiều năm qua. Nó đang chuyển sang một giai đoạn mới: xuất khẩu thể chế. Có một chi tiết trong câu chuyện ở Brussels mà tôi muốn bạn thực sự hiểu. Khi một quốc gia đưa một Học viện thể thao đến mở chi nhánh ở một thị trường nước ngoài, điều đó khác hẳn với việc cử vài huấn luyện viên sang tập huấn. Huấn luyện viên thì đến rồi đi, nhưng một học viện thì đặt nền móng lâu dài. Các chương trình đào tạo, các khóa học huấn luyện viên, các hệ thống phát triển tài năng trẻ đều có thể được tổ chức xuyên biên giới. Sự kiện giao hữu này, như được kể lại từ Brussels, là nơi để CTTC Europe xây dựng thương hiệu uy tín trong cộng đồng bóng bàn châu Âu. Tôi ngồi nghĩ về lần mà mình có may mắn được tác nghiệp trong một sự kiện ngoại giao thể thao tương tự, khi mà lợi ích quốc gia và tinh thần thể thao đan xen nhau. Sự khác biệt lớn nhất tôi nhận ra là: trong các giải đấu thông thường, khán giả đến để xem người hùng chiến thắng. Trong các sự kiện ngoại giao thể thao, người hùng không cần chiến thắng - họ chỉ cần xuất hiện. Zhang Yining, khi còn thi đấu, sở hữu thành tích gần như hoàn hảo và được đặt cho biệt danh "Đại Ma Vương". Cô là nhà vô địch Olympic hai kỳ liên tiếp ở nội dung đơn nữ, vô địch thế giới nhiều lần, và là một trong những tay vợt nữ vĩ đại nhất trong lịch sử. Yan Sen cũng không kém cạnh, với chức vô địch thế giới đơn nam năm 2026 và tấm huy chương vàng Olympic năm 2026. Cả hai thuộc về thế hệ mà sự thống trị của bóng bàn Trung Quốc trở thành một hiện tượng không thể bàn cãi. Bây giờ, họ không còn thi đấu cho Trung Quốc nữa. Họ thi đấu cho điều gì đó lớn hơn, và đồng thời, mang tính chiến lược hơn. Trong phát biểu của mình, Leroy trích lời của cây vợt vĩ đại Waldner rằng bóng bàn đã mang đến cho ông sự may mắn khi có bạn bè trên khắp thế giới. "Tinh thần của ngày hôm nay," Leroy nói, "là làm cho sự hiểu biết lẫn nhau, sự tôn trọng và tình bằng hữu giữa các nền văn hóa lan tỏa vượt xa khỏi đây." Câu nói ấy nghe có vẻ sáo rỗng nếu đặt trong một hội nghị ngoại giao, nhưng lại rất chân thật khi đặt trong một sân chơi thể thao. Và rồi, cũng như bao người ngồi đó, tôi bị cuốn vào câu chuyện về lịch sử đối đầu bóng bàn giữa Trung Quốc và châu Âu. Châu Âu, chứ không phải bất kỳ nơi nào khác, đã nhiều lần trở thành đối thủ nặng ký nhất của bóng bàn Trung Quốc ở cấp độ quốc tế. Cứ mỗi khi Trung Quốc tưởng chừng đã bỏ xa, thì người châu Âu lại tìm ra cách để thu hẹp khoảng cách. Điều đó, ở một góc độ nào đó, chính là động lực khiến bóng bàn Trung Quốc không bao giờ được phép ngủ quên. Và sự kiện ở Brussels, khi nhìn từ một lăng kính lịch sử, chính là lời nhắc rằng mối quan hệ này không nên dừng lại. Tôi nghĩ về lứa cầu thủ trẻ của châu Âu hiện tại. Trong khi bóng bàn Trung Quốc sở hữu hệ thống đào tạo bài bản từ cấp tỉnh, châu Âu vẫn đang tìm kiếm công thức hiệu quả để không bị bỏ lại quá xa. Sự hiện diện của CTTC Europe, với các cựu huyền thoại ở vị trí đại sứ, có thể được xem như một cơ hội để châu Âu tiếp cận với hệ thống phát triển và phương pháp đào tạo mang tính chuẩn mực hàng đầu thế giới. Nhưng cũng có một góc nhìn khác, phản trực giác hơn. Nếu CTTC Europe mở rộng quá sâu sang các hoạt động thương mại như học viện đào tạo trả phí hay tổ chức các khóa huấn luyện viên, thì cuộc chơi sẽ thay đổi. Các liên đoàn quốc gia châu Âu có thể sẽ phải đứng trước một câu hỏi khó: tiếp nhận sự hiện diện của Trung Quốc như một cơ hội, hay như một sự cạnh tranh đối với hệ thống đào tạo của chính họ? Tại sự kiện ở Brussels, Văn phòng Hội đồng Nhà nước về Truyền thông Bóng bàn Trung Quốc (đơn vị vận hành Học viện Bóng bàn Trung Quốc) đã có những trao đổi với Phái đoàn Trung Quốc bên cạnh EU và các cơ quan truyền thông. Họ tổ chức một hội thảo đặc biệt để các phóng viên có thể đặt câu hỏi với các cựu vô địch thế giới Yan Sen và Zhang Yining. Các câu trả lời nhấn mạnh vai trò của bóng bàn trong việc thúc đẩy giao lưu giữa người dân Trung Quốc và châu Âu. Điều này cho tôi một cảm giác rằng, sự kiện giao hữu ở Brussels không chỉ là một sự kiện một lần. Nó là một phần của chiến lược lớn hơn trong cách Trung Quốc sử dụng bóng bàn để xây dựng quan hệ với châu Âu. Tôi nhớ lại những sân vận động trống trải vào năm 2026, khi đại dịch buộc các giải đấu phải tạm dừng và con người phải học cách sống trong sự xa cách. Trong bối cảnh đó, tôi nhận ra điều mà có lẽ chúng ta vốn coi là hiển nhiên khi các sân đấu luôn đầy ắp khán giả: thể thao không chỉ là màn trình diễn của các vận động viên. Thể thao, ở tầng sâu nhất, là câu chuyện về sự kết nối giữa con người với con người. Sự kiện ở Brussels là minh chứng cho điều ấy. Trong một thế giới mà bóng bàn đang ngày càng bị chi phối bởi dữ liệu thống kê, VAR trong bóng đá hay các hệ thống phán quyết chính xác đến từng milimet, thì ở đây, người ta lại chọn cách quay về với những giá trị giản dị nhất. Khi tôi xem các đoạn phóng sự từ Brussels, tôi thấy họ không chỉ đơn thuần đánh bóng. Họ giao tiếp không lời bằng những pha bóng. Mỗi nhịp vợt, mỗi cú xoáy người, là một nỗ lực để hiểu nhau hơn. Không cần đến thông dịch viên, bởi ngôn ngữ của bóng bàn là phổ quát. Tôi cũng nghĩ đến góc nhìn của truyền thông bóng bàn quốc tế về sự kiện này. Trong một thị trường mà báo chí thể thao thường chạy theo những câu chuyện về chiến thắng và kỷ lục, một sự kiện như thế này dễ bị đánh giá thấp. Nhưng không, nó chạm đến điều quan trọng nhất: các mối quan hệ. Có một thực tế mà 39 năm làm nghề giúp tôi nhìn rõ: các mối quan hệ cá nhân, không phải các thỏa thuận chính thức, mới chính là thứ giữ cho các kênh ngoại giao thể thao tồn tại vượt qua những biến động của chính trị. Trong khi các quan hệ giữa Trung Quốc và châu Âu trải qua thăng trầm, thì những mối quan hệ được xây từ những buổi gặp gỡ như thế này vẫn được duy trì. Buổi tối hôm đó ở Brussels, Zhang Yining và Yan Sen đã trực tiếp nhập cuộc để giao lưu cùng những người tham dự. Họ không chỉ xuất hiện cho có, mà thực sự chơi cùng họ, hướng dẫn họ những chi tiết kỹ thuật, chia sẻ những câu chuyện. Với các thành viên Euroclub - những người có thể đã chơi bóng bàn nhiều năm trong các câu lạc bộ nghiệp dư - việc được cầm vợt với một nhà vô địch Olympic là một trải nghiệm không thể nào quên được. Khi một phóng viên hỏi Zhang Yining về sự hỗ trợ mà Học viện Bóng bàn Trung Quốc đang mang lại cho sự phát triển của môn bóng bàn ở châu Âu, cô trả lời rằng Học viện đang không ngừng mở rộng sự hợp tác mang tính quốc tế hóa. "Hiện chúng tôi đã có hai cơ sở ở nước ngoài tại châu Âu và châu Mỹ, cũng như một số dự án hợp tác quốc tế đang được thực hiện," cô nói, làm sáng tỏ tầm vóc của chương trình - một vấn đề chưa hẳn đã được thông tin rộng rãi. Và đó chính là điểm mấu chốt. CTTC Europe không chỉ là một ý tưởng. Nó đã có hai cơ sở ở nước ngoài, tại châu Âu và châu Mỹ. Nó đang thực hiện các dự án hợp tác quốc tế. Nó đang vận hành theo một lộ trình được tính toán kỹ lưỡng. Bóng bàn, trong suốt chiều dài lịch sử, đã nhiều lần được dùng làm công cụ cho các mục đích lớn lao. Từ việc phá băng trong quan hệ Trung-Mỹ những năm 2026, đến việc xây dựng các mối quan hệ thể chế trong kỷ nguyên hiện đại. Và ở Brussels năm nay, môn thể thao này vẫn đang làm công việc ấy, một cách âm thầm nhưng đầy sức nặng. Khi buổi tối hôm đó khép lại, những người tham dự ra về trong không khí thân tình. Có lẽ họ sẽ kể cho bạn bè mình câu chuyện về lần được gặp và chơi cùng những huyền thoại bóng bàn thế giới. Có lẽ họ sẽ nhớ mãi những pha bóng đầy cảm hứng. Có lẽ vài người trong số họ sẽ tìm đến một câu lạc bộ bóng bàn gần nhà và chơi với một cảm xúc mới. Và có lẽ, tôi nói có lẽ, vài năm sau, một trong số những người châu Âu có mặt tối hôm đó sẽ trở thành một phần quan trọng của làng bóng bàn - không phải vì họ đã học được một kỹ thuật đặc biệt nào đó từ Zhang Yining hay Yan Sen, mà vì họ đã được truyền cảm hứng từ chính sự hiện diện của họ. Tôi nhớ có lần tôi viết rằng: nhà vô địch ẩn mình không cần ánh đèn sân khấu, họ cần một người nào đó đủ kiên nhẫn để nhìn thấy họ. Nhưng ở một khía cạnh khác, những huyền thoại không còn thi đấu như Zhang Yining và Yan Sen cũng không cần sân khấu. Họ đang hiện diện ở nơi mà họ có thể tạo ra sức ảnh hưởng sâu sắc nhất - không phải trên bục vinh quang, mà trong một phòng tập thân mật ở Brussels, nơi họ chạm vào trái tim và trí tưởng tượng của những người yêu mến môn thể thao này. Ngoại giao bóng bàn giữa Trung Quốc và châu Âu chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của các trận đấu. Đó là câu chuyện về những con người và các mối quan hệ, và chúng sẽ ngày càng được củng cố vững chắc trên các nền tảng như Học viện Bóng bàn Trung Quốc với sự hiện diện ngày càng tăng ở châu Âu.